مبانی استراتژی بهعنوان آغاز قصهی استراتژی
دانش استراتژی قبل از اینکه حاوی مفاهیم و درسهایی برای توسعه و موفقیت باشد، یک قصه است؛ قصهای از تلاشهای بشر برای ساختن، برای ماندن و برای عبور از پیچوتابها. قصهای که خواندنش در عین آموزنده بودن و البته پیچیده بودن، لذتبخش نیز هست.
ترجیح ما این است که این قصه را، مانند هر قصهی دیگری، از ابتدایش مطالعه کنیم. زیرا معتقدیم مطالعهی قصه از ابتدای آن، نهتنها درک بهتری از قصه در ما ایجاد میکند، بلکه تصویر جامعتر و سامانمندتری از قصه در ذهنمان ثبت و ضبط میکند.
مبانی استراتژی همان آغاز قصهی استراتژی است. تلاش برای فکر کردن به استراتژی بدون آشنایی با مبانی آن، مانند این است که مطالعهی یک کتاب قصه را از وسطش شروع کنیم. شاید همین پراکندهخوانیهای استراتژی است که موجب میشود بعضیها آن را نامفهوم و درکناپذیر بدانند و حتی از آن دلزده شوند.
بنابراین درس مبانی استراتژی نقطهی شروع مطالعه و یادگیری دانش استراتژی در دائمآموز محسوب میشود.
دو بحث محوری در مبانی استراتژی
استراتژی قبل از اینکه پایاش به دنیای مدیریت باز شود، صرفاً در حوزهی نظامی مطرح بود. پس از جنگجهانی دوم بود که بهتدریج زمزمههایی از بهکارگیریِ استراتژی در حوزهی مدیریت و کسبوکار به گوش رسید. (در این باره در مطلبهای بعدی بیشتر صحبت میکنیم.) [𝟏] [𝟐]
اما از همان ابتدا، در مورد دو موضوع، اشتراکنظر واحدی در میان متخصصان و متفکران مدیریت و کسبوکار دیده نمیشد؛ یکی «چیستیِ استراتژی» و دیگری، «چگونگیِ شکلگیریِ استراتژی».
بهمرور زمان دیدگاههای مختلفی در مورد چیستیِ استراتژی و چگونگیِ شکلگیری آن مطرح شد. این دیدگاهها آنقدر با هم متفاوت و حتی متضاد بودند که بهتدریج دو بحث جدی در ارتباط با استراتژی شکل گرفت:
۱. بالأخره استراتژی چیست؟
۲. استراتژی چگونه شکل میگیرد؟
این دو بحث، پایهای برای تلاشهای فکریِ جدی و گسترده شدند که نتیجهاش، تولید متونی خواندنی و یافتههایی توجهبرانگیز بوده است. تلاشهایی که همچنان هم ادامه دارد.
اهمیت این دو بحث آنقدر زیاد است که میتوانیم بگوییم میزان تسلطمان بر دانش استراتژی، ارتباط مستقیمی با میزان تسلطمان بر این دو بحث دارد. بهخاطر همین در دائمآموز سهم زیادی از محتوای درس مبانی استراتژی را به این دو بحث اختصاص دادهایم.
اما چطور میتوانیم از این دو بحث سردرآوریم؟
ما معتقدیم برای تسلط یافتن بر این دو بحث باید بهسراغ سِیر تکامل استراتژی برویم. دلیلش را در ادامه میگوییم.
اهمیت مطالعهی سیر تکامل استراتژی
مطالعهی سیر تکامل استراتژی بهنوعی مرور مسیری است که دانش استراتژی طی کرده و توسعه یافته است. اجازه دهید برای درک بهتر این موضوع به سخنی از کیهکگارد، فیلسوف دانمارکی اشاره کنیم:
زندگی بهسوی آینده زیست میشود؛ اما بهسوی گذشته درک میشود.
تصور کنید یکی از دوستان خود را پس از مدتها دیدهاید. او در خلال صحبتها از شما میپرسد: زندگیات چطور است؟ آنچه که در آن لحظه در مورد زندگی در ذهن شما نقش میبندد، چیزی نیست که در آینده قرار است تجربه کنید؛ بلکه همهی احوال و اتفاقاتی است که تا قبل از این تجربه کردهاید. این یعنی ما زندگی را با آنچه بر ما گذشته است میشناسیم و درک میکنیم و به یاد میآوریم.
باید بگوییم در مورد استراتژی هم همینطور است. اگر ما میخواهیم تسلط مناسبی بر دانش استراتژی پیدا کنیم و از آن برای آیندهی زندگی و کسبوکارمان بهره گیریم، باید بهسراغ آنچه که از گذشته تا حال برای دانش استراتژی پیش آمده است برویم و سیر تکامل آن را درک کنیم.
سرفصلهای درس مبانی استراتژی
حالا که به اهمیت مطالعهی سیر تکامل استراتژی اشاره کردیم، مجدداً به دو بحث محوریمان برمیگردیم:
۱. چیستیِ استراتژی
۲. چگونگیِ شکلگیری استراتژی
در سیر تکامل استراتژی، برای چیستیِ استراتژی پنج تعریف مییابیم و برای چگونگیِ شکلگیری استراتژی، به ده مکتب فکری میرسیم.
ما در درس مبانی استراتژی، این پنج تعریف استراتژی را ارائه و شرح میدهیم. سپس به سراغ ده مکتب فکری میرویم؛ مکتبهایی که هرکدام دیدگاه منحصربهفردی برای چگونگیِ شکلگیری استراتژی ارائه میکنند. پنج تعریف استراتژی با ده مکتب استراتژی ارتباطهایی دارند که در این مسیر، با ارتباط میان آنها نیز آشنا میشویم.
اما علاوهبر پنج تعریف استراتژی و ده مکتب فکری شکلگیری استراتژی، سایر محورهای تمرکز درس مبانی استراتژی نیز در قالب سرفصلهای جداگانه پوشش داده خواهد شد. (محورهای تمرکز درس مبانی استراتژی را میتوانید در صفحهی درسهای دائمآموز ببینید.)
منابع اصلی درس مبانی استراتژی
چارچوب درس مبانی استراتژی را دو کتاب زیر تشکیل میدهد.
1- Mintzberg, H., Ahlstrand, B., & Lampel, J. B. (2009). Strategy safari: The complete guide through the wilds of strategic management. Pearson UK.
2- Daft, R. L. (2016). Organization theory and design. Cengage Learning.
منابع اختصاصی درس مبانی استراتژی
جدای از منابع اصلی که چارچوب درس را تشکیل میدهد، در تدوین و تألیف هریک از مطلبهای درس بسته به نیاز از منابع دیگری هم استفاده میکنیم که به آنها منابع اختصاصی میگوییم. این منابع در هرمطلب بهطور مستقل ارائه میشود.
منابع اختصاصی مطلب معرفی درس مبانی استراتژی:
[𝟏] Horwath, R. (2006). The origin of strategy. Strategic Thinking Institute, ۱(۱), ۱-۵.
[𝟐] O’Shannassy, T. (2001). Lessons from the evolution of the strategy paradigm. Journal of Management & Organization, ۷(۱), ۲۵-۳۷.